Dziedziczny rak jelita grubego
Część raków jelita grubego ma podłoże dziedziczne — najczęstszą przyczyną jest zespół Lyncha. Badanie genetyczne pozwala wykryć predyspozycję i wcześniej rozpocząć skuteczną profilaktykę.
Skąd bierze się dziedziczne ryzyko
W zespole Lyncha zmiany dotyczą genów naprawy niesparowanych zasad DNA (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM). Gdy mechanizm naprawy zawodzi, komórki jelita szybciej gromadzą błędy, co zwiększa ryzyko nowotworu — także raka endometrium.
Odrębną grupą są zespoły polipowatości — związane m.in. z genami APC (polipowatość rodzinna, FAP) oraz MUTYH (polipowatość MAP) — w których powstają liczne polipy jelita mogące przekształcić się w nowotwór. Znajomość predyspozycji pozwala objąć pacjenta wcześniejszym i częstszym nadzorem.
Geny związane z rakiem jelita grubego
W ramach Pełnego Planu profilaktyki (124 geny) oceniamy m.in. geny najsilniej powiązane z rakiem jelita grubego:
Zespół Lyncha (naprawa DNA)
Najczęstsza dziedziczna przyczyna raka jelita grubego; wiąże się też z ryzykiem raka endometrium.
Zespoły polipowatości
APC — polipowatość rodzinna (FAP); MUTYH — polipowatość MAP. Liczne polipy jelita o podwyższonym ryzyku przemiany nowotworowej.
Gen MLH1, którego zaburzenia są powiązane z zespołem Lyncha i zwiększonym ryzykiem zachorowania na m. in. raka jelita grubego (ryzyko wynosi 46-61%), raka żołądka (ryzyko 5-7%), raka nerki (ryzyko do 5%), raka pęcherza moczowego (ryzyko 2-7%) a u kobiet dodatkowo raka endometrium (ryzyko 34-54%) i raka jajnika (ryzyko 4-20%).
Źródła i bazy danych: OMIM 120436 · NCBI Gene · GeneCards · Orphanet
Gen MSH2, który koduje białko MSH2 - składnik kompleksu naprawy błędnie sparowanych zasad DNA (MMR), tworzący heterodimery MutSα i MutSβ. Warianty patogenne prowadzą do zespołu Lyncha - dziedzicznego niepolipowatego raka jelita grubego (HNPCC). Choroba jest dziedziczona autosomalnie dominująco. Nosiciele mają istotnie zwiększone ryzyko raka jelita grubego (do 80%), endometrium, jajnika, żołądka, układu moczowego i innych nowotworów.
Źródła i bazy danych: OMIM 609309 · NCBI Gene · GeneCards · Orphanet
Gen MSH6, który wywołuje zespół Lyncha. Obecność mutacji zwiększa ryzyko zachorowania na następujące nowotwory: raka jelita grubego (ryzyko 10-44%), raka trzonu macicy (ryzyko 16-49%), raka jajnika (ryzyko do 13%), raka nerki (ryzyko do 5.5%), raka pęcherza moczowego (ryzyko do 8.2%), raka żołądka (ryzyko do 7.9%), raka prostaty (ryzyko do 11.6%), guza mózgu (ryzyko do 1.8%).
Jest to znany wariant powiązany z zespołem Lyncha, w szczególności ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka jelita grubego (ryzyko 8.7-20%) oraz raka trzonu macicy (ryzyko 13-26%). Sporadycznie obserwuje się raka jajnika w grupie nosicielek mutacji PMS2, ale zwiększone ryzyko zachorowania na ten nowotwór nie zostało potwierdzone.
Wariant patogenny w genie EPCAM wykryto w jednym allelu. Gen ten koduje cząsteczkę adhezji komórek nabłonka (EpCAM) - białko powierzchniowe uczestniczące w homotopowej adhezji komórek. Mutacje heterozygotyczne prowadzą do zespołu Lyncha typu 8 (HNPCC8, OMIM #613244) z podwyższonym ryzykiem nowotworów jelita grubego i endometrium. Choroba dziedziczy się autosomalnie dominująco. Zalecany jest nadzór onkologiczny.
Źródła i bazy danych: OMIM 185535 · NCBI Gene · GeneCards · Orphanet
Gen APC, który koduje białko APC - supresor nowotworowy antagonizujący szlak sygnałowy Wnt poprzez regulację degradacji β-kateniny, uczestniczący także w migracji komórek, adhezji i apoptozie. Warianty patogenne prowadzą do rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (FAP, OMIM #175100), zespołu predyspozycji do nowotworów charakteryzującego się rozwojem setek do tysięcy polipów gruczolakowatych jelita grubego. Najważniejsze objawy kliniczne obejmują liczne polipy okrężnicy i odbytnicy pojawiające się w drugiej dekadzie życia, które nieleczone nieuchronnie prowadzą do raka jelita grubego, a także pozajelitowe manifestacje jak guzy desmoidalne, torbiele naskórkowe, osteomy i przerost nabłonka barwnikowego siatkówki. Choroba jest dziedziczona w sposób autosomalny dominujący, co oznacza, że obecność uszkodzenia 1 kopii genu może wystarczyć do ujawnienia objawów.
Źródła i bazy danych: OMIM 611731 · NCBI Gene · GeneCards · Orphanet
W badaniu stwierdzono patogenny wariant w 1 allelu genu MUTYH, który koduje białko glikozydazy DNA uczestniczące w naprawie uszkodzeń oksydacyjnych DNA w mechanizmie naprawy przez wycinanie zasad. Utrata funkcji białka prowadzi do akumulacji mutacji somatycznych, szczególnie w komórkach nabłonka jelita grubego, i jest związana z zespołem polipowatości związanej z MUTYH (MAP; OMIM 608456). Choroba dziedziczona jest w sposób autosomalny recesywny i ujawnia się u osób z uszkodzeniem obu kopii genu. Najważniejsze konsekwencje kliniczne obejmują mnogie gruczolaki jelita grubego, istotnie zwiększone ryzyko raka jelita grubego oraz możliwe nowotwory w innej lokalizacji, m.in. dwunastnicy, jajnika czy skóry.
Rola genu i powiązane choroby
Pełny Plan obejmuje również inne geny związane z ryzykiem nowotworów przewodu pokarmowego (m.in. SMAD4, BMPR1A, STK11, PTEN) oraz pozostałe geny predyspozycji onkologicznych. Zobacz pełną listę 124 genów →
Kto powinien rozważyć badanie
Badanie warto rozważyć szczególnie w poniższych sytuacjach. Możesz je jednak wykonać profilaktycznie również bez obciążonego wywiadu — bez skierowania.
Rak jelita grubego u bliskich krewnych
Rak endometrium (macicy) w rodzinie
Zachorowanie na nowotwór w młodym wieku (przed 50. rokiem życia)
Liczne polipy jelita u Ciebie lub w rodzinie
Kilka przypadków nowotworów w rodzinie
Rozpoznany zespół Lyncha lub polipowatość u krewnego
Interpretacja oparta o polską populację
Wykryte warianty klasyfikujemy z wykorzystaniem unikatowej bazy danych Warsaw Genomics, zawierającej informacje genomowe od niemal 100 000 osób z polskiej populacji. Pozwala to dokładniej ocenić znaczenie zmian charakterystycznych dla naszego regionu niż w oparciu wyłącznie o bazy globalne. Analizę wykonujemy metodą sekwencjonowania nowej generacji (NGS).
Rak jelita grubego — pytania i odpowiedzi
Jelito grube — profilaktyka szczególnie po 50. roku życia
Część nowotworów jelita grubego ma podłoże dziedziczne (m.in. zespół Lyncha) — badanie genów pozwala zawczasu wzmocnić profilaktykę.
Po 50. roku życia
Jelito grube, pierś, tarczyca
Poznaj swoje ryzyko — działaj zawczasu
Zamów Pełny Plan profilaktyki i sprawdź dziedziczne predyspozycje do raka jelita grubego oraz pozostałych nowotworów.